Hvaða tuð er þetta um almannarétt!

17. mars 2014

Í umræðum síðustu daga og vikna um hugmynd atvinnumálaráðherra um svokallaðan náttúrupassa til fjármögnunar á umbótum á fjölförnum ferðamannastöðum hefur hugtakið almannaréttur örlítið skotið upp kollinum.  Útivistarfélög ásamt Landvernd hafa lagst gegn náttúrpassa á þeim forsendum að þessi hugmynd gangi gegn almannarétti sem kveðið er á um náttúruverndarlögum.  Fyrir mörgum er þetta sjálfsagt óttalegt tuð í þessum félagasamtökum, allavega hef ég orðið þess var að margir sjá ekki samhengið í þessu.  Hér sé verið að láta fólk borga fyrir úrbætur á fjölförnum ferðamannastöðum og það sé ekkert athugavert við að þeir sem heimsæki staðina borgi fyrir þann átroðning sem er af þeirra völdum og túristarnir komi ekki til með að kippa sér neitt upp við það.  Sjálfsagt alveg rétt, en það eru mikilvæg hliðaráhrif sem við höfum áhyggjur af.

Í núgildandi lögum um náttúruvernd segir:

„Almenningi er heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi“

Í lögunum eru svo settar fram ákveðnar takmarkanir, svosem um för um ræktað land og að fólki beri að sýna af sér tillitsemi gagnvart þeim sem nýta landið, en megin reglan er að almenningi er heimil för um landið og óheimilt sé að setja á það takmarkanir, nema nauðsyn krefji til að vernda landið.  Takmarkanirnar eru þó þannig að þær eru algildar, þ.e. það er ekki hægt að setja takmarkanir á suma (þá sem borga) og aðra ekki.  Segja má að með þessum ákvæðum séu settar ákveðnar takmarkanir á eignarétt á landi sem tryggja að hægt sé að ferðast um landið óháð eignarhaldinu.  Almenningur er því ekki háður duttlungum einstakra landeiganda við að komast um landið.  Það ætti að vera hverjum manni ljóst hversu mikilvægur þessi réttur er, nú sem fyrr.

Þennan rétt hafa útivistarfélög þurft að verja í gegnum árin.  Hann byggir á fornum norrænum rétti og er hluti af menningu okkar.  Þannig má finna ákvæði um þennan rétt almennings í Jónsbók.  Þá er hann mjög tengdur tilfinningu landsmanna fyrir landinu, við lítum svo á að náttúra landsins sé sameign okkar og almannarétturinn er trygging okkar fyrir að því að fá að njóta þessarar sameignar.  Margoft hefur verið gerð atlaga að þessum rétti og við endurskoðun náttúruverndarlaga hefur jafnan þurft að verja hann kröftuglega.  Iðulega lendir ferðafólk í að brotið sé á þessum rétti.

Almennt má þó segja að íslenskir bændur hafi í gegnum áratugina og aldirnar haft ríkan skilning á þessum rétti og samskipti útivistar- og ferðafólks við bændur jafnan verið góð.  Á síðustu árum hafa orðið breytingar á eignarhaldi á landi og verður að segjast eins og er að við það hefur borið æ meira á tilhneigingu landeiganda til að loka jörðum sínum fyrir ferðafólki, jafnvel svo að heilu dölunum hefur verið lokað.  Það nýjast í þessu tengist umræðunni um gjaldtöku á ferðamannastöðum þar sem landeigendur sjá núna þann möguleika að hafa umtalsverðar tekjur af landareign sinni með því að selja aðgang að þeirri náttúru sem þar er að finna.

Í umræðunni hefur málum verið stillt upp með þeim hætti að við stöndum frammi fyrir vali á milli tveggja valkosta, annars vegar gjaldtöku landeiganda hist og hér um landið, hins vegar að taka upp náttúrupassa.  Ef við skoðum hvað felst í náttúrupassanum kemur hins vegar í ljós að eðli þessara tveggja leiða er sú sama og annað útilokar ekki hitt.  Það að ríkisvaldið taki upp náttúrupassa sem gildi á ákveðin svæði kemur engan vegin í veg fyrir að einstakir landeigendur sjái meiri gróðavon í að standa utan við náttúrupassann og rukka ferðafólk fyrir aðgang að sínu landi upp á eigin spýtur.  Raunar má segja að tilkoma náttúrupassans gefi einmitt grænt ljós á það því með honum gengur ríkisvaldið fram með fordæmi fyrir því að gera almenningi skylt að borga fyrir aðgang að náttúrunni.  Við teljum að það stangist á við ákvæði náttúruverndarlaga, en þegar ný lög eru sett sem ganga þvert á þennan rétt er komin alveg ný staða í málið.  Meðan ríkisvaldið setur með lögum nýjar takmarkanir á för almennings um náttúru landsins er ekkert sem hindrar einstaka landeiganda að gera hið sama.  Þar með er almannaréttur raunar orðinn ógildur. 

Ég myndi ekki horfa í að greiða 1000 krónur á ári til verkefna til verndunar Íslenskri náttúru.  Ég hef fullan skilning á þörfinni fyrir úrbætur á ýmsum fjölförnum ferðamannastöðum og að það kosti fjármagn.  Um þetta eru allir sammála.  Ég er hins vegar ekki tilbúinn til að fallast á leið sem hefur þá hliðarverkun að almannaréttur á Íslandi falli úr gildi og verði ómerkur.  Landeigendur eða aðrir geta selt ferðamönnum margvíslega þjónustu, svosem tjaldstæði, aðgang að snyrtingu, leiðsögn, veitingar eða hvað annað sem eftirspurn er eftir, en þegar greiðslan er fyrir aðgang að landsvæðinu og náttúrunni gengur það óhjákvæmilega þvert á þær hugmyndir um almannarétt sem norrænir menn fluttu með sér til landsins við landnám og hefur verið í gildi allar götur síðan.

 Skúli H. Skúlason
Framkvæmdastjóri Útivistar



Greinar og ferðasögur

  • Mynda-
    kvöld

    Myndakvöld

    Kaffi- og myndanefnd voru settar á stofn fljótlega eftir stofnun Útivistar. Markmið þeirra er að halda myndakvöld þar sem félagsmenn koma saman til að skoða myndir og hlýða á ferðasögur frá ferðum sem Útivist hefur staðið fyrir. Auk þess eru kynntar ferðir á nýjum slóðum. Oft eru fengnir utanaðkomandi aðilar til að kynna áhugaverð svæði.

    Glæsilegar kaffiveitingar eru eitt aðalsmerki myndakvöldanna. Félagslegi þátturinn er stór. Útivistarfélagar hittast, rifja upp góðar stundir og gæða sér á kræsingum af kökuhlaðborðinu.

    Myndakvöld eru haldin fimm sinnum yfir vetrarmánuðina og njóta mikilla vinsælda. Allur ágóði af myndakvöldunum er nýttur til að efla félagið. Lengst af var hann settur í uppbyggingu aðstöðu félagsins í Básum á Goðalandi. Nú síðustu ár hefur ágóðanum verið varið í kaup og uppsetningu útsýnisskífu á Réttarfelli og glæsileg fræðsluskilti í Básum.

    Öll herlegheitin kosta aðeins 1.500 kr. Gestir eru vinsamlegast beðnir að hafa handbært reiðufé því ekki er hægt að taka við greiðslukortum.

    Næstu ferðir

  • Jeppa-
    ferðir

    Jeppaferðir

    Í jeppaferðum koma þátttakendur á eigin jeppum. Ferðast er í hóp undir leiðsögn fararstjóra sem hefur góða reynslu af þessari tegund ferðamennsku. Bæði er um að ræða vetrarferðir þar sem gerðar eru tilteknar kröfur um búnað jeppanna, svo og sumar- og haustferðir sem henta lítið breyttum eða óbreyttum jeppum. 

    Næstu ferðir

    3. mars 2018 - 4. mars 2018

    Fimmvörðuháls

    24. mars 2018 - 25. mars 2018

    Fjallabak nyrðra – Mælifellssandur

    7. apríl 2018 - 8. apríl 2018

    Fjallabak syðra

  • Fjalla-
    refir

    Fjallarefir

    Á námskeiðum Fjallarefa er gönguþrek markvisst byggt upp og þátttakendur kynnast fjölbreyttum gönguleiðum.

    Námskeið Fjallarefa er ætlað þeim sem áður hafa tekið þátt í námskeiðum og/eða eru í ágætis gönguformi. Námskeiðið felur í sér þrekgöngutíma, dagsferðir og helgarferð. Samhliða göngunum verður fræðsla þar sem þátttakendur safna í sarpinn hagnýtum upplýsingum sem tengjast útivist, til dæmis varðandi klæðnað, næringu, útbúnað og leiðarval. 

    Þrekgöngutímar eru á þriðjudögum og dagsferðir á laugardögum. Þátttakendur koma á eigin bílum á upphafsstað göngu en geta sameinast í bíla eftir hentugleikum.

    Hámarksfjöldi: 40 manns.

    Næstu ferðir

  • Everest

    Everest 2018

    Everest-hópur Útivistar er ætlaður fólki sem er í þokkalega góðu formi og vill reyna á sig í hressilegum fjallgöngum. Boðið verður upp á þríþætta dagskrá, sjá hér fyrir neðan:

    Kvöldgöngur á miðvikudögum kl.18 (1 ½ - 2 klst)
    10. janúar - 21. mars => 11 göngur
    5. september - 21. nóvember => 12 göngur

    Dagsgöngur – 2. laugardag í mánuði
    20. janúar – Akrafjall
    10. febrúar – Grindarskörð-Kistufell
    10. mars – Hrafnabjörg
    14. apríl – Skarðsheiði endilöng
    9. júní – Eiríksjökull
    8. september – sjö tindar Hafnarfjalls
    13. október – kringum Botnssúlur
    10. nóvember – Hengilssvæðið
    8. desember – jólaóvissuferð

    Helgarferðir
    10.-13. maí - Rótarfjallshnjúkur og Svínafellsfjall
    10.-12. ágúst – Ólafsfjörður-Hvanndalir-Héðinsfjörður

    Kvöldgöngurnar (23 talsins) eru innifaldar í skráningargjaldi sem er aðeins 30.000 kr. Verð í dagsgöngur er 4.900 kr. og í helgarferðir 9.800 kr.
    Fararstjórar eru Stefán Birgisson, Unnur Jónsdóttir, Reynir Þór Sigurðsson, Gylfi Arnbjörnsson og Kristjana Birgisdóttir. Á kantinum er svo Kristíana Baldursdóttir.

    Skráning á skrifstofu Útivistar, í síma 562 1000 eða með tölvupósti á utivist@utivist.is.

    Fyrstur kemur, fyrstur fær - fjöldinn verður takmarkaður

    Lokaður hópur – aðeins fyrir þá sem greiða skráningargjaldið

    Næstu ferðir

    10. mars 2018

    Hrafnabjörg

    10. maí 2018 - 13. maí 2018

    Rótarfjallshnjúkur og Svínafellsfjall

  • Útivistar-
    gírinn

    Útivistargírinn

    Ókeypis göngur í nágrenni höfuðborgarinnar

    Komdu þér í Útivistargírinn fyrir sumarið með samheldnum hópi Útivistarfólks og nýrri tólf vikna dagskrá. Útivistargírinn leysir af hólmi Útivistarræktina sem starfrækt hefur verið í um 20 ár.

    Dagskráin hefst 4. apríl og stendur til 20. júní. Hópurinn hittist vikulega á miðvikudögum klukkan 18:00 og gengur spennandi gönguleiðir í nágrenni höfuðborgarsvæðisins. Göngurnar henta flestum sem geta hreyft sig með góðu móti og eru nýliðar í útivist . Einnig er vant fólk hvatt til þess að taka þátt. Í þessum kvöldgöngum verður lögð áhersla á vinalegt andrúmsloft og kynningu á grunnatriðum í útivist og gönguferðum. Fjölbreytt starfsemi Útivistar, þar sem allir geta fundið eitthvað við sitt hæfi, verður einnig kynnt þátttakendum.

    Flestar göngurnar taka 2 – 4 klukkustundir. Þátttakendur sameinast í bíla og deila eldsneytiskostnaði.

    Kynningarfundur verður haldinn kl. 20:00 þann 28. mars.

    Þátttaka í göngunum er félagsmönnum Útivistar að kostnaðarlausu en skrá þarf þátttöku. Áhugasömum er bent á upplýsingar um skráningu á heimasíðu Útivistar. Gönguleiðirnar eru fjölbreyttar og tekur röð þeirra mið af veðri og færð hverju sinni. Auglýst verður á vef Útivistar, á Facebook síðu félagsins og á póstlista hvert verður farið hverju sinni.

    Fjórir fararstjórar, Hrönn Baldursdóttir, Guðrún Svava Viðarsdóttir, Kristjana Kristjánsdóttir og Guðmundur Örn Sverrisson leiða þátttakendur Útivistargírsins. Óhætt er að segja að fararstjórahópurinn sé fjölbreyttur en samhentur og hlakkar til að taka vel á móti öllum þeim sem vilja komast í Útivistargírinn.

    Fylgstu með og skráðu þig á Facebook síðu Útivistargírsins.